Als het embryo nog slechts enkele dagen oud is en niet veel meer dan een bolletje cellen, is het mogelijk om een klein gebied, de zogeheten binnenste celgroep (inner cell mass, ICM), te isoleren en in een kweekschaaltje te laten groeien. De ICM heeft het in zich om alle weefsels van het volwassen organisme te vormen (deze celgroep is multipotent). Wanneer de ICM op haar plek wordt gelaten, ontwikkelt deze zich tot de foetus zelf, terwijl uit de omliggende cellen de placenta en embryonale vliezen ontstaan.

Onder bepaalde kweekomstandigheden kun je embryonale stamcellen (ES cellen) verkrijgen uit de ICM. ES cellen kunnen lang in kweek worden gehouden, omdat ze zichzelf kunnen vernieuwen; ze produceren doorlopend identieke dochtercellen. Behalve deze vaardigheid om zichzelf te vernieuwen, hebben wetenschappers ontdekt dat -door de kweekomstandigheden aan te passen- de ES cellen kunnen worden gestuurd tot ontwikkeling van praktisch ieder celtype. Deze bevindingen leidden tot het idee dat ES cellen een nagenoeg eindeloze bron zouden kunnen zijn van gespecialiseerde cellen voor diverse vervangingstherapieën; bijvoorbeeld hersencellen bij neurodegeneratieve stoornissen, hartcellen bij hartziekten, enzovoort. Bovendien zouden wetenschappers met het creëren van embryo’s door therapeutisch klonen een mogelijkheid krijgen om patiënt-identieke ES cellen te maken en op die manier problemen van weefselafstoting te omzeilen.

Ziet de toekomst er zonnig uit? Misschien, maar klonen is een moeilijke, langdurige procedure, waarbij zowel de schaarste van donor-eicellen als lage slagingspercentages roet in het eten gooien. Dit betekent dat gekloonde patiënt-identieke ES cellen nog lang niet een werkbare bron van cellen vormen voor behandeling. Bij normale (niet gekloonde) ES cellen doen zich ook de nodige technische problemen voor, waardoor ze nu nog ongeschikt zijn voor klinisch gebruik. Aravinda Chakravarti (Baltimore, VS) en collega’s hebben ontdekt dat menselijke ES cellen die lange tijd zijn gekweekt in een laboratorium, een opeenstapeling vertonen van mogelijk kanker-gerelateerde mutaties. Geen goed nieuws als die cellen bedoeld zijn om patiënten mee te injecteren. En menselijke ES cellen worden tegenwoordig gekweekt op niet-menselijke ‘voedende’ cellen, wat een belangrijk veiligheidsrisico met zich meebrengt. Tenslotte zijn de huidige protocollen om specifieke celtypen te kweken uit ES stamcellen niet allemaal even efficiënt of betrouwbaar; ze moeten verbeterd worden, zeker als stamcellen uiteindelijk in grote hoeveelheden moeten worden geproduceerd.

In principe zijn het technische hindernissen die hopelijk kunnen worden overwonnen, als ze eenmaal volledig zijn begrepen. Wellicht is het minder gemakkelijk om de ethische bezwaren tegen het gebruik van stamcellen te overwinnen. Sommigen vinden het onacceptabel om menselijke embryo’s te gebruiken voor de productie van ES cellen. In de VS werd uiteindelijk minder geld van de federale overheid aan ES cel-onderzoek besteed, onder druk van de 'Pro-life' campagne. Het debat komt neer op de vraag op welk moment je veronderstelt dat het leven begint, en op welk moment je vindt dat een menselijk embryo rechten heeft of beschermd moet worden.  Op een foto van ‘Pro-life’ activisten, onlangs verschenen in het tijdschrift New Scientist, is een persoon te zien die een bord draagt met het opschrift “embryo’s zijn geen laboratorium-ratten”. Met die stellingname geven ze een miscroscopisch klein bolletje menselijke cellen, in een kweekschaaltje gegroeid, in feite meer respect en voorrechten dan een levend en ademend knaagdier.

Therapeutisch klonen stuit dus, het zal je niet verbazen, op bezwaren vanuit het ‘Pro-life’ kamp. Maar er zijn ook bezwaren van mensen die bang zijn dat de techniek misschien zal worden gebruikt voor reproductief klonen – het creëren van gekloonde individuen. Als gevolg hiervan willen sommige landen, waaronder de VS, de techniek van het klonen het liefst in zijn geheel verbieden. Het feit dat elke technologie kan worden gebruikt voor ongewenste doeleinden plaatst ons voor een eeuwenoud dilemma. Maar stoppen met onderzoek uit angst voor misbruik druist in tegen wetenschappelijke principes.

Zou het in plaats daarvan niet beter zijn om ongewenst gebruik te voorkomen met behulp van de wet? De bezwaren binnen de VS tegen humaan embryonaal stamcelonderzoek geven Europa vooralsnog een voorsprong op dit gebied. En ondanks de te nemen technische horden blijven ES cellen, dankzij hun zelfvernieuwende en multipotente eigenschappen, een uitgangsmateriaal van onschatbare waarde met grote beloften voor toekomstige behandelmethoden.